Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, sáng 27-10, Quốc hội thảo luận ở hội trường. Ông Đào Chí Nghĩa, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Cần Thơ, tham gia đóng góp một số ý quan trọng về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi).
Ông Đào Chí Nghĩa phát biểu trong phiên thảo luận ở hội trường sáng 27-10.
Qua nghiên cứu dự thảo Bộ luật Hình sự ngày 10-10-2026, Báo cáo số 914/BC-CP của Chính phủ và tổng hợp ý kiến thảo luận tại tổ của Văn phòng Quốc hội, đại biểu Đào Chí Nghĩa tán thành yêu cầu hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng nghiêm minh, nhân đạo, bảo vệ quyền con người, đồng thời tháo gỡ vướng mắc cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, để dự thảo được tiếp tục hoàn thiện, đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ một số điều khoản để khi ban hành có thể áp dụng thống nhất, tránh mở rộng hoặc thu hẹp trách nhiệm hình sự tùy thuộc cách hiểu.
Thứ nhất, tại Điều 26, quy định rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới.
Đại biểu thống nhất cần bảo vệ hoạt động nghiên cứu được thực hiện đúng quy định. Tuy nhiên, các cụm từ “đầy đủ biện pháp phòng ngừa”, “không áp dụng đúng quy trình” còn rộng, có thể dẫn đến cách hiểu khác nhau. Đề nghị cần phân biệt rủi ro khách quan dù đã tuân thủ yêu cầu chuyên môn với thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ hoặc thiếu trách nhiệm. Việc có thiệt hại, hoặc có sai lệch quy trình, không đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm hình sự; phải xác định đầy đủ lỗi, quan hệ nhân quả và các yếu tố cấu thành tội phạm. Đồng thời, cần quy định rõ nghĩa vụ đánh giá lại rủi ro, tạm dừng hoặc điều chỉnh thử nghiệm khi xuất hiện nguy cơ mới.
Theo đại biểu, Điều 26 được điều chỉnh 2 khoản cụ thể như sau:
Tại khoản 1: Bổ sung điều kiện xác định rủi ro khách quan; không chỉ căn cứ vào việc đã được phê duyệt và tuân thủ quy trình, mà phải xem xét người thực hiện đã thực hiện đầy đủ biện pháp phòng ngừa cần thiết hay chưa, thiệt hại có thể dự liệu hoặc ngăn ngừa được hay không.
Tại khoản 2: Điều chỉnh cụm từ “không áp dụng đúng quy trình… mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự” thành quy định yêu cầu xác định đầy đủ lỗi, quan hệ nhân quả và các yếu tố cấu thành tội phạm. Không mặc nhiên truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ vì có vi phạm quy trình và xảy ra thiệt hại.
Thứ hai, về Điều 31 - Tạm hoãn trách nhiệm hình sự; điểm d, điểm đ, khoản 1, Điều 32 - Căn cứ miễn trách nhiệm hình sự.
Đại biểu đồng tình với cơ chế tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự để khuyến khích khắc phục hậu quả vì lợi ích chung. Tuy nhiên, các tiêu chí “vì lợi ích chung”, “không tham nhũng”, “bảo đảm tính khả thi” và “mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội” chưa có thước đo, dễ dẫn đến đánh giá khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và cơ bản thống nhất với định hướng hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng khuyến khích người phạm tội chủ động khắc phục hậu quả, bảo vệ lợi ích chung và tạo điều kiện cho các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, đổi mới sáng tạo được thực hiện đúng pháp luật.
Với thời hạn tạm hoãn tối đa 3 năm kể cả gia hạn, cần có cơ chế kiểm tra định kỳ, tiến độ khắc phục cụ thể và chấm dứt tạm hoãn nếu người được áp dụng không thực hiện cam kết, cố tình trì hoãn hoặc có nguy cơ tẩu tán tài sản. Cũng cần phân biệt rõ tạm hoãn với miễn trách nhiệm hình sự, bởi 2 quyết định có hậu quả pháp lý khác nhau.
Từ những phân tích trên, đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp bổ sung đầy đủ vào Điều 31 và Điều 32 về điều kiện, tiêu chí và căn cứ chứng minh; thiết lập cơ chế theo dõi, kiểm tra việc thực hiện cam kết; bảo đảm khắc phục hậu quả là thực chất; và không để chính sách khoan hồng bị lợi dụng để trì hoãn hoặc né tránh trách nhiệm hình sự.
Thứ ba, về Điều 78 và Điều 79, trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.
Khoản 3, Điều 78 xác định hành vi có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại, nhưng pháp nhân chỉ có thể biểu đạt ý chí thông qua người có thẩm quyền.
Theo đại biểu, nếu không xác định rõ chủ thể và hình thức chấp thuận, có thể quy trách nhiệm cho cả doanh nghiệp chỉ từ hành vi vượt thẩm quyền của một cá nhân. Đề nghị bổ sung tiêu chí xác định người đại diện hoặc người có quyền quyết định, hành vi chấp thuận trực tiếp hay mặc nhiên, chứng cứ về lợi ích của pháp nhân và mối liên hệ giữa hành vi với hoạt động của doanh nghiệp; đồng thời rà soát từng tội danh liệt kê tại Điều 79 về khả năng pháp nhân thực hiện, tránh mở rộng theo danh mục mà thiếu căn cứ về chủ thể, lỗi và tính khả thi trong thực tiễn.
Thứ tư, Điều 28 quy định gây thiệt hại khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm.
Đại biểu nhất trí cần bảo vệ người thi hành công vụ đúng pháp luật, nhưng cụm từ “đã thực hiện đúng và đầy đủ trách nhiệm” cần gắn với nguyên tắc cần thiết, tương xứng và giới hạn sử dụng vũ lực nhưng đề nghị quy dịnh rõ trong luật việc đánh giá phải dựa trên tình huống khách quan tại thời điểm thực hiện nhiệm vụ; đồng thời, không loại trừ trách nhiệm đối với hành vi cố ý vượt quá thẩm quyền hoặc sử dụng vũ lực trái pháp luật.
Do đó, đề nghị quy định cụ thể 2 nội dung sau: quy định rõ về cụm từ “đã thực hiện đúng và đầy đủ trách nhiệm” xác định rõ tiêu chí đánh giá việc chấp hành pháp luật, thẩm quyền và quy trình thực hiện nhiệm vụ và cụm từ “không phải chịu trách nhiệm hình sự”, bổ sung đầy đủ điều kiện áp dụng, có thể dẫn đến cách hiểu quá rộng, ảnh hưởng đến việc xác định trách nhiệm đối với hành vi vi phạm pháp luật.
Luật phải quy định rõ về người thực hiện nhiệm vụ phải đúng thẩm quyền, căn cứ pháp luật, trình tự, thủ tục và giới hạn cần thiết; chỉ loại trừ trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định. Trường hợp vượt quá thẩm quyền, vi phạm quy trình hoặc có hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì phải xem xét trách nhiệm theo quy định của pháp luật, bảo đảm vừa bảo vệ người thi hành nhiệm vụ đúng pháp luật, vừa không bỏ lọt tội phạm.
PV (lược ghi)